Blessing in disguise: aanbesteden van Social Impact Bonds

Blog -

Business people shaking hands

Uiterlijk 18 april gaat de gewijzigde Aanbestedingswet in. Betekent dit het einde van de samenwerkingsvorm die een Social Impact Bond (SIB) mogelijk maakt, of ontstaan er juist kansen om dit soort publiek-private samenwerkingsverbanden te laten slagen? Hierop formuleer ik een antwoord aan de hand van zeven cruciale vragen.

Wordt de aanbesteding goed ingezet, dan kan het alle partijen helpen om SIB’s nog effectiever te maken. Ruben Koekoek Ruben Koekoek Manager Social Impact Bonds

1. Wat is een Social Impact Bond?

Een Social Impact Bond (SIB) is een contract waarbij maatschappelijke investeerders een interventie betalen om een maatschappelijk vraagstuk op te lossen. Denk aan initiatieven tegen  jeugdwerkloosheid, waarbij aan het eind van de contractperiode onafhankelijk gemeten wordt hoeveel jongeren nog beroep doen op een uitkering. Of de investeerder zijn geld terugkrijgt en rendement ontvangt, hangt af van het succes van de interventie. Op dit moment zijn er in Nederland vier SIB’s actief. Deze contracten zijn  een co-creatie van een uitvoerder, investeerder, gemeente en soms een intermediair. Het gaat om lange trajecten, waarbij alle partijen eerst veel tijd en energie in de samenwerking steken voordat ze een contract realiseren.

2. Waarom zijn Social Impact Bonds niet eerder aanbesteed?

Vaak komt het initiatief voor een SIB van een investeerder of ondernemer. In een vroeg stadium bouwen zij samen met de gemeente het contract op. Vragen als ‘welk probleem willen we precies oplossen?’, ‘wie hoort er bij de doelgroep?’ en ‘hoe meten we de effectiviteit?’ vormen het startpunt van de onderhandelingen. Op dit moment kent de Aanbestedingswet nog een bijzondere regeling voor onder andere maatschappelijke dienstverlening en gezondheidszorg. Voor deze zogenaamde ‘B-diensten’ bestaat op dit moment geen aanbestedingsplicht. Aan deze uitzondering maakt de gewijzigde wet binnenkort een eind. 

3. Wordt een Social Impact Bond door de wetsaanpassing aanbestedingsplichtig?

Bij een SIB geeft de overheid aan dat ze bereid is te betalen als de interventie een bepaald resultaat oplevert. Dit is een overheidsopdracht en dus aanbestedingsplichtig, behalve als aangetoond kan worden dat:

  • het alleen om een financiering gaat. Financiering op zichzelf is niet aanbestedingsplichtig.

  • er sprake is van een concessie. Verstrekt de overheid een opdracht aan een opdrachtnemer, dan bestaat bij een concessie de tegenprestatie niet (alleen) uit een financiële vergoeding, maar uit het recht van de opdrachtnemer om een bepaalde dienst te exploiteren. De overheid betaalt de concessiehouder dan niet direct, maar deze ontvangt een vergoeding van de gebruikers van de dienst (denk aan reizigers in het openbaar vervoer, gebruikers van een parkeergarage of zwembadbezoekers). Bij een concessie is een aanbesteding niet nodig, tenzij de totale omvang groter is dan € 5.225.000.

  • het draait om een subsidieverlening, en niet om een opdracht door de overheid. In de praktijk zal dit niet snel gebeuren.

Een SIB voldoet niet aan bovengenoemde eisen en is daarom aanbestedingsplichting. Wel kan een SIB vallen onder het speciale regime voor ‘sociale diensten en andere specifieke diensten’, opgenomen in de nieuwe Aanbestedingswet. Dit is een verlicht regime, waarbij alleen hoeft worden aanbesteed bij opdrachten boven de € 750.000. Bovendien zijn de eisen van de aanbesteding minder zwaar.

4. Wat houdt een aanbesteding in?

Simpel gezegd: de overheid kondigt aan dat ze een opdracht wil laten uitvoeren, en ondernemingen kunnen hiernaar meedingen. Er zijn verschillende aanbestedingsregimes en -procedures. TenderNed is de aanbestedingsmarktplaats voor de Nederlandse overheid; boven een bepaald bedrag moet een opdracht worden aanbesteed via het Europese aanbestedingsplatform TED. Zodra de opdracht is geplaatst, krijgen alle marktpartijen kans om te reageren. Hoe de procedure daarna verloopt, hangt af van de aard en schaal van de aanbesteding.

5. Hoe gaat het nu verder met Social Impact Bonds?

De oude manier van SIB’s creëren, lijkt voorbij. De gemeente moet nu initiatief tonen. In de aanbesteding geeft ze de randvoorwaarden aan om tot een SIB te komen. Marktpartijen kunnen vervolgens inschrijven op de aanbesteding. Dat kan trapsgewijs: eerst kiezen ze de financier, daarna selecteren ze samen met de financier een interventie. Of de gemeente vraagt zowel financiers als ondernemers om gezamenlijk op de aanbesteding in te schrijven.

6. Is aanbesteden funest voor snelheid en innovatie?

In principe niet. Wel moeten verschillende afdelingen binnen de gemeenten intensief samenwerken om een aanbesteding op de juiste manier in de markt te zetten. Gelukkig is er ruimte voor bijvoorbeeld marktconsultatie. Hierin kan de overheid eerst met marktpartijen in gesprek gaan, om te leren welke voorwaarden moeten worden meegenomen in de aanbesteding.

Daarnaast is er de mogelijkheid om nog verder te onderhandelen nadat een partij is geselecteerd. Formeel kan dit volgens de regelgeving van de concurrentiegerichte dialoog of het innovatieve partnership, maar die procedures lijken onnodig gecompliceerd. Het verlichte aanbestedingsregime voor ‘sociale en andere specifieke diensten’ biedt voor overheden genoeg ruimte om een aanbesteding naar eigen inzicht in te richten en met marktpartijen verder te onderhandelen na de aanbesteding. Zolang de aanbestedingsrechtelijke beginselen van gelijke behandeling en transparantie maar worden gerespecteerd.

7. Hoe kan de gewijzigde Aanbestedingswet gemeenten juist helpen om Social Impact Bonds effectiever in te zetten?

Het voordeel van de samenwerking bij een SIB is dat gemeenten de creativiteit en ijver van marktpartijen kunnen inzetten om maatschappelijke kwesties aan te pakken. Het gevaar van samen een Social Impact Bond ontwerpen? Dat marktpartijen niet alleen werken aan de oplossing, maar ook aan de omschrijving van het maatschappelijk vraagstuk en de meting ervan.

Zie het als een voetbalwedstrijd. Het is de taak van de spelers (investeerders en ondernemer) om te scoren. Of de bal over de lijn is en of er een overtreding is gemaakt, dat bepaalt de scheidsrechter. Die rol moet de gemeente vervullen, samen met een bureau dat onafhankelijk de resultaten meet. De gewijzigde Aanbestedingswet dwingt gemeenten om eerst goed na te denken over de spelregels. Daarna krijgen marktpartijen de vraag hoe ze onder deze spelregels het beste kunnen scoren door maatschappelijke uitdagingen aan te gaan. Dat neemt niet weg dat een gemeente er verstandig aan doet de spelregels vooraf voor te leggen aan de markt, zodat marktpartijen hun mening kunnen geven over welke regels werken en welke niet.

Nadat de gemeente de spelregels heeft bepaald, kan ze met een aanbesteding de marktwerking gebruiken om het beste resultaat te realiseren op de meest effectieve manier. Om dit nieuwe instrument optimaal te benutten, is het cruciaal dat gemeenten hun voordeel doen met een goede consultatieronde. Ook is het van belang dat aanbestedingsdeskundigen volop bijdragen met hun expertise. Als de aanbesteding goed wordt ingezet, helpt het alle partijen om SIB’s nog effectiever te maken. De aanloop naar een SIB zal in het begin misschien langer duren, en in menig stadhuis zal met weemoed worden teruggekeken op de oude B-uitzondering. Maar uiteindelijk is de gewijzigde Aanbestedingswet ‘a blessing in disguise’.

ABN AMRO adviseert vanuit ervaring

ABN AMRO heeft de afgelopen drie jaar veel kennis opgedaan door SIB’s te construeren en hierin te investeren. Deze kennis delen we graag via blogs, publicaties​ (PDF 2 MB) en lezingen. ABN AMRO Public Sector Clients helpt gemeenten actief om SIB’s tot stand te brengen. We kunnen u ook in contact brengen met aanbestedingsdeskundigen, Nederlandse gemeenten die al eerder een SIB sloten of Engelse collega’s die ervaring hebben met de aanbesteding van een SIB. Neem contact met ons op, dan helpen wij u graag.

Lees meer over

Discussieer mee

ABN AMRO is benieuwd naar uw mening. U kunt daarom onder dit artikel reageren via Disqus. Door te reageren gaat u akkoord met de voorwaarden.

Meer blogs