Alles overheersende AI-groei leidt tot toenemende schaarste
De industriële productie groeit nog altijd in hoog tempo. De Nevi Inkoopmanagersindex voor de Nederlandse industrie daalde over oktober nipt, van 55,6 naar 55,0. Productie en nieuwe orders blijven snel toenemen. Ook liepen de levertijden opnieuw op. Naar verwachting vormt schaarste aan elektronische componenten, die mede door hamstergedrag verder toeneemt, een steeds grotere belemmering voor verdere groei. In 2027 kan het groeitempo daardoor vertragen.
De combinatie van de oorlog met Iran en de stormachtige groei van AI-investeringen zorgt voor zowel hogere prijzen als voor grotere tekorten van materialen, chips en printplaten en andere elektronische componenten. Uit de Nevi Inkoopmanagersindex blijkt dat de levertijden over oktober verder zijn opgelopen, voor de zeventiende maand op rij.
Al sinds het voorjaar klinken uit de Nederlandse industrie bezorgde geluiden over tekorten aan chips en elektronische componenten. Dat deze bezorgdheid terecht is, blijkt uit cijfers van S&P Global over mondiale tekorten. In september nam het tekort aan halfgeleiders iets af, maar liep het tekort aan elektronische componenten verder op.
De Nevi Inkoopmanagersindex duidde in het najaar van 2025 en in het voorjaar van 2026 al op snelle groei van de Nederlandse industrie. Deze tekent zich sinds afgelopen zomer ook af in de cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De Nederlandse industriële productie groeide over augustus met 12 procent ten opzichte van dezelfde periode een jaar eerder, wat vooral te danken was aan de groei van de machine-industrie (+45 procent), waarin ASML en andere partijen uit de chipindustrie een dominante rol spelen. Onder meer uit cijfers van S&P Global blijkt dat de industrie in landen als Nederland, Taiwan en Zuid-Korea beduidend sneller groeit dan in andere landen, dankzij de stormachtige toename van investeringen in AI-datacenters, met name in de Verenigde Staten (VS). De chipindustrie is de drijvende kracht achter de snelle groei van de industrie. Veel andere afzetmarkten, zoals de (Europese) auto-industrie en de bouw, groeien veel trager of helemaal niet.
Marktomstandigheden dramatisch omgeslagen
Dit stormachtige groeitempo is waarschijnlijk niet houdbaar door de toenemende schaarste aan componenten. De afgelopen jaren is de Nederlandse industrie door een dal gegaan, onder andere door de sinds de oorlog in Oekraïne sterk gestegen gasprijzen, waardoor de basisindustrie onder druk staat. De mensen die in 2021 beweerden dat de chipmarkt niet langer cyclisch zou zijn, en dus niet langer zou worden gekenmerkt door hoge pieken en diepe dalen, werden al in 2022 gelogenstraft door dalende chipverkopen. Ook de vraag naar chipmachines zwakte af, waardoor veel toeleveranciers aan ASML kampten met zwakke vraag naar onderdelen voor chipmachines. In 2025 bereidde de toeleveringsketen zich al voor op een sterk herstel van de vraag in datzelfde jaar, maar dat bleek te optimistisch. Meerdere toonaangevende toeleveranciers worstelden met overcapaciteit, wat sommige zelfs dwong tot pijnlijke bezuinigingen op personeel.
Na drie zwakke jaren zijn de marktomstandigheden dit jaar echter dramatisch omgeslagen. De overcapaciteit verdwijnt momenteel als sneeuw voor de zon door de alles overheersende groei van investeringen in datacenters voor AI-toepassingen. Toch is het huidige groeitempo waarschijnlijk niet houdbaar, ook al proberen industriële ondernemingen hun productiecapaciteit te vergroten. Bij de publicatie van de kwartaalcijfers half oktober waarschuwde ASML al dat de capaciteit zowel in 2027 als in 2028 ontoereikend is voor de enorm snel toegenomen vraag, ondanks een vergroting van de capaciteit met 30 procent in 2028.
Daarmee dreigt een herhaling van de mondiale tekorten aan halfgeleiders en elektronische onderdelen tijdens de coronapandemie. Toen concentreerde de chipmarkt zich op halfgeleiders voor consumentenelektronica zoals laptops en beeldschermen, die tijdens de lockdowns niet aan te slepen waren. Daardoor viste de auto-industrie achter het net, met veel lagere productievolumes tot gevolg. Momenteel lijken zowel chipfabrikanten als producenten van printplaten zich te concentreren op de AI-markt, waarin als gevolg van schaarste veel hogere marges te realiseren zijn. In andere sectoren dreigen daardoor steeds grotere tekorten. Uit cijfers van het CBS blijkt dat vooral de elektrotechnische industrie kampt met een tekort aan onderdelen.
Schaarste erger door hamstergedrag
De schaarste neemt verder toe door hamstergedrag: inkoopmanagers vrezen tekorten en hogere prijzen. Om deze reden kopen zij meer in, wat de tekorten en daarmee de prijzen verder opdrijft. Ook de grondstoffen die de chipindustrie en de printplatenindustrie nodig hebben zijn veel duurder geworden, mede door beschietingen van tankschepen, olieterminals en raffinaderijen in de Straat van Hormuz, waardoor aardolie, gas, zwavelzuur en epoxyhars sterk in prijs zijn gestegen.
Nederland is met chipmachinemakers als ASML en haar uitgebreide Nederlandse hoogtechnologische toeleveringsketen uitstekend gepositioneerd voor de stormachtige AI-groei, maar tegelijkertijd nemen de risico’s toe. ABN AMRO verwacht dat het huidige groeitempo van de Nederlandse industrie halverwege 2027 afneemt, doordat de mondiale industrie niet snel genoeg kan opschalen. Vooral in andere afzetmarkten dreigt een acuut tekort aan chips en elektronische componenten. De groei van de industrie als geheel wordt daardoor nog afhankelijker van AI.
Ook de oorlog in Iran vormt een risico door stijgende olie- en gasprijzen, die vooral de energie-intensieve industrie opzadelen met hogere kosten. De oorlog zorgt ook voor onrust op de obligatiemarkten, wat resulteert in hogere rentes. Aangezien de industrie een behoorlijk kapitaalintensieve sector is, leiden de hogere rentes vooral voor industriële bedrijven tot hogere financieringskosten. Daarnaast is de vraag naar sommige industriële producten kwetsbaar voor hogere rentes, aangezien ook voor afnemers van deze producten de financieri