De economische gevolgen van Trumps Groenland-ambities

Waarom wil de VS Groenland?

President Trump heeft Groenland aangemerkt als essentieel voor de nationale veiligheid van de VS en noemt Amerikaans eigendom een ‘absolute noodzaak’. Groenland is belangrijk vanuit Amerikaans defensieperspectief vanwege de strategische ligging in het Noordpoolgebied tussen de VS en Europa. Het is een sleutelpositie voor militaire vroegtijdige waarschuwingssystemen, ruimtewaarneming, Arctische militaire toegang en het monitoren van Russische en Chinese activiteiten. De VS hebben sinds de jaren 50 een actieve militaire aanwezigheid op Groenland. Daarnaast is Groenland rijk aan natuurlijke hulpbronnen, zowel fossiele brandstoffen als strategisch belangrijke kritieke mineralen. Door het smelten van de ijskap als gevolg van klimaatverandering worden deze beter toegankelijk. Met name het Tanbreez-project zou op termijn de Chinese dominantie over deze materialen kunnen doorbreken.

Het verhaal rond Groenland past binnen de heropleving van de Monroe-doctrine door de regering-Trump (nu de ‘Donroe-doctrine’ genoemd), die stelt dat de VS het recht voorbehouden om in te grijpen om nieuwe grootmachten in het westelijk halfrond te voorkomen, omdat deze een bedreiging vormen voor de veiligheid. Groenland ligt op een strategisch knooppunt voor marine- en luchtmacht, en zelfs op Arctische lucht- en rakettrajecten richting de VS. De wateren bevatten ook diverse onderzeese kabels en er is aanzienlijke satellietinfrastructuur. De implicatie van de doctrine voor Groenland is dat er geen Chinese havens, luchthavens of andere infrastructuur mogen komen, geen Russische faciliteiten, en geen schuldenafhankelijke economische afhankelijkheid, vooral niet van China.

Hoe heeft Europa gereageerd?

Europa heeft snel gewaarschuwd tegen Amerikaanse interventie in Groenland. De Deense premier Mette Frederiksen waarschuwde dat president Trump serieus is over het overnemen van Groenland en stelde: ‘Als de VS ervoor kiezen om een ander NAVO-land militair aan te vallen, stopt alles. Inclusief onze NAVO.’ Ze waarschuwde ook dat de ‘VS geen recht hebben om een van de drie landen’ van het Koninkrijk Denemarken te annexeren. Eerder deze week verduidelijkte de Deense premier dat ‘de militaire alliantie mogelijk blijft bestaan, maar de effectiviteit fundamenteel ter discussie zal staan’. Ondertussen gaven Europese leiders, waaronder Duitsland, Frankrijk en het VK, een gezamenlijke verklaring af. Zij stelden dat ‘Groenland toebehoort aan zijn bevolking. Het is aan Denemarken en Groenland, en alleen aan hen, om te beslissen over zaken die hen aangaan’. Ondanks deze duidelijke boodschap meldde de Financial Times dat er aanzienlijke verdeeldheid is over hoe de situatie aan te pakken, volgens EU-functionarissen. Dit weerspiegelt de afhankelijkheid van de EU van Amerikaanse steun voor Oekraïne en de Amerikaanse veiligheidsparaplu in het algemeen.

Wat kan er nu gebeuren?

Zoals bij alle geopolitieke risico’s is wat er nu gebeurt omgeven door grote onzekerheid. Wij zien vier mogelijke scenario’s, van mild tot destructief.

1) Het Canada-scenario: Het meest milde scenario is dat president Trump dit idee laat varen, zoals hij dat ook lijkt te hebben gedaan met zijn ambitie om Canada als 51e staat bij de VS te voegen. Echter, de Amerikaanse regering lijkt serieuzer als het om Groenland gaat.

2) Overeengekomen regeling: Een ander relatief mild scenario qua economische gevolgen is dat de situatie wordt opgelost zonder militaire interventie. Dit kan meer Amerikaanse controle over Groenland inhouden. In het meest vergaande geval neemt de VS Groenland over, bijvoorbeeld na een referendum over zelfbeschikking en/of een financiële overeenkomst. Een andere mogelijkheid is dat de VS en Denemarken een akkoord bereiken dat de VS meer ruimte geeft voor militaire en economische activiteiten in Groenland.

3) Militaire actie, EU accepteert het: Een negatiever scenario voor economie en markten is dat de VS Groenland militair overneemt, maar de EU reageert slechts met beperkte of geen economische tegenmaatregelen. Hoewel dit een bittere pil zou zijn, kan de EU besluiten (zoals bij de Amerikaanse tarieven vorig jaar) dat toegeven de minst schadelijke optie is. Toch zou in dit scenario de Amerikaanse betrokkenheid bij de NAVO ter discussie staan en de alliantie verzwakken, wat de geopolitieke onzekerheid vergroot.

4) Militaire actie, economische escalatie: Het meest negatieve scenario is dat de VS Groenland militair overneemt en de EU reageert met zware economische sancties en/of tarieven tegen de VS. Dit kan leiden tot Amerikaanse tegenmaatregelen en grote directe economische schade. Zo’n escalatie zou de zorgen over de VS-EU-relatie en de NAVO-alliantie verder vergroten, met een nog grotere stijging van de geopolitieke onzekerheid. Gezien de schade zien wij dit als een staartrisico.

Wat betekent dit voor de Europese economie?

De directe gevolgen van een Amerikaanse militaire overname van Groenland zijn beperkt, maar er kunnen meer significante indirecte gevolgen zijn. Wij zien twee hoofdkanalen van impact, zowel op korte als middellange/lange termijn. Ten eerste kan het de geopolitieke beleids-onzekerheid vergroten, wat het vertrouwen van huishoudens en bedrijven kan schaden, afhankelijk van hoe lang de spanningen tussen de VS en Europa aanhouden. Zo’n vertrouwensschok zou vergelijkbaar zijn met de Russische inval in Oekraïne. Dit komt op een cruciaal moment, nu Europese huishoudens net het trauma van de energiecrisis en de hoge handelsgerelateerde onzekerheid van zich afschudden, en de vooruitzichten wijzen op een langverwachte daling van de voorzichtigheid en de hoge spaarquote. Dit is, samen met de doorwerking van eerdere renteverlagingen, een van de belangrijkste redenen waarom wij verwachten dat de Europese consumptie het komende jaar zal aantrekken. Het ondernemersvertrouwen is sinds de energiecrisis ook zwak, met bijvoorbeeld investeringsintenties op niveaus die normaal bij een recessie horen. Naast de consumptie voorziet ons basisscenario een opleving van de bedrijfsinvesteringen. Hernieuwde onzekerheid kan het herstel van het vertrouwen (‘animal spirits’) verstoren, wat neerwaartse risico’s voor onze groeiverwachtingen oplevert. Tegelijkertijd hebben we eerder geschat dat de impact van geopolitiek risico op de economie mild is. Onzekerheid over de Europese reactie en de dreiging van economische tegenmaatregelen kunnen echter schadelijker zijn. In het meest negatieve scenario, waarin militaire actie tot economische escalatie leidt, hangt de impact uiteraard af van de omvang van mogelijke sancties en tarieven. Qua ‘value at risk’ merken we op dat de EU-export naar de VS 4,5% van het EU-bbp bedraagt, terwijl de Amerikaanse export naar de EU 2,3% van het Amerikaanse bbp is. Deze effecten worden versterkt door verscherping van de financiële voorwaarden, omdat de escalatie en toenemende onzekerheid ook de risicobereidheid aantasten.

Verder in de toekomst zou het risico eerder naar boven kunnen neigen, aangezien Europese landen waarschijnlijk een nieuwe impuls zullen krijgen om hun defensie-uitgaven ambitieuzer te verhogen, op een manier die minder afhankelijk is van (Amerikaanse) import en dus gunstig is voor de Europese industrie. Dit is al het verklaarde doel van het ReArm Europe-plan van de EU, maar een dergelijke vijandige stap van de VS zou daar waarschijnlijk nog meer vaart achter zetten. Buiten Duitsland blijven we de Europese defensie-uitgavenplannen tot nu toe als relatief bescheiden beoordelen, maar een greep naar Groenland zou een wake-upcall kunnen zijn voor die lidstaten die tot nu toe minder bereid waren om hun defensie-uitgaven aanzienlijk te verhogen.

Zijn er op de lange termijn strategische overwegingen voor de VS en de EU?

De genoemde ‘Donroe-doctrine’ is het meest waarschijnlijke langetermijn-geopolitieke perspectief. Rusland en China proberen eveneens invloed in de regio te krijgen. Rusland ziet het Noordpoolgebied als centraal voor energie-export en scheepvaart, China noemt zichzelf een ‘bijna-Arctische staat’ en zoekt toegang tot mineralen, infrastructuurinvesteringen en onderzoeksaanwezigheid. Meer controle over Groenland zou deze partijen verhinderen een sterke positie op te bouwen.

Economisch gezien is er, naast toegang tot kritieke mineralen, een belangrijk handelsaspect aan de geografie van Groenland. De VS lopen momenteel ver achter op China en Rusland qua ijsbrekers en havens in het Noordpoolgebied. Controle over Groenland zou hen weer in het spel brengen. Volgens de huidige klimaatprojecties zijn er tegen 2065 volwaardige noordelijke zeeroutes mogelijk, die 3.000 zeemijlen kunnen besparen ten opzichte van de traditionele route via het Suezkanaal. Dit zou de Russische grip op de handel in het Noordpoolgebied aanzienlijk verzwakken, aangezien Rusland momenteel de Noordelijke Zeeroute controleert. Volgens artikel 234 van het VN-Zeerechtverdrag kunnen landen met een kustlijn aan Arctische zeeroutes het verkeer reguleren, hoewel strikt genomen alleen als deze het grootste deel van het jaar met ijs bedekt zijn. Controle over Groenland betekent dus controle over deze vitale zeeroutes.

Ondertussen keek de EU ook naar Groenland vanwege de toegang tot kritieke mineralen, en verschillende Europese initiatieven kregen vergunningen om te gaan mijnen. Verdere vergunningen zijn onwaarschijnlijk als de VS Groenland overnemen, en zelfs de verleende vergunningen lopen risico. Vanuit geopolitiek perspectief zorgt Groenland voor een Europese stem en invloed in Arctische aangelegenheden, essentieel voor de geopolitieke invloed en de Europese doelstellingen op het gebied van duurzame ontwikkeling en milieubescherming in het Noordpoolgebied.