Transactie Trends - Als de temperatuur piekt, zoekt consumptie verkoeling

Een uitzonderlijke hittegolf in juni

Een periode van uitzonderlijk warm weer heeft niet alleen invloed op hoe mensen hun dag doorbrengen, maar ook op waar, wanneer en waaraan zij hun geld uitgeven. Tijdens een hittegolf veranderen dagelijkse routines: mensen vermijden bepaalde activiteiten en maken andere keuzes in hun bestedingen. Hierdoor kan extreme hitte ook op korte termijn zichtbaar worden in het consumptiegedrag van huishoudens. Inzicht in deze gedragsreacties is belangrijk om de effecten van hittegolven op de economie te begrijpen en schommelingen in consumentengedrag te verklaren.

Eind juni 2026 kreeg Nederland te maken met een uitzonderlijke hittegolf. Na een al warme eerste helft van de maand stegen de temperaturen vanaf 22 juni op grote schaal tot boven de 30 graden Celsius, met maxima van 33 tot 36 in delen van het land. Vanwege de combinatie van hoge temperaturen, warme nachten en een hoge luchtvochtigheid gaf het KNMI voor het eerst code rood af vanwege extreme hitte. In deze publicatie onderzoeken we hoe deze recente hittegolf in Nederland doorwerkte in de consumptie van huishoudens. Wij kijken daarbij naar de ontwikkeling in bestedingen, verschillen tussen regio’s en veranderingen in verschillende categorieën pinbetalingen.

Voor dit onderzoek maken we gebruik van geanonimiseerde dagelijkse transactiedata per gemeente. Om het effect van de hittegolf in kaart te brengen kijken we naar de consumptie gedurende de hittegolf ten opzichte van de gemiddelde dagelijkse consumptie voorafgaand aan de hittegolf. Meer informatie over de gebruikte data, methodologie en panelselectie is opgenomen in het kader aan het einde van deze publicatie. Uit onze analyse blijkt dat huishoudens door de hittegolf tijdelijk minder geld uitgaven. Online aankopen en geldopnames waren lager dan normaal. Betalingen met de pin namen tijdens het warme zomerweer initieel toe maar ook die daalden tijdens de heetste dagen. Er zit een verschil tussen grote steden en gebieden daarbuiten. In de grote steden bleven de pinbetalingen beter op peil dan in minder stedelijke gebieden. Vooral bij eet- en drinkgelegenheden werd daar juist meer uitgegeven.

Door hitte daalt consumptie tijdelijk, maar herstelt snel

De extreme hittegolf had een direct effect op activiteiten in Nederland. Door de sluiting van scholen, attractieparken en evenementen, het stilleggen van bezorgdiensten en uitstel van niet-noodzakelijke werkzaamheden viel een deel van de normale economische activiteit weg tijdens het hoogtepunt van de hittegolf (NOS). Tegelijkertijd kan de behoefte aan verkoeling hebben geleid tot extra uitgaven, bijvoorbeeld aan boodschappen, horeca of recreatie.

Onze analyse laat zien dat de hittegolf een duidelijk, maar tijdelijk effect had op het consumptiegedrag van huishoudens (zie figuur hierboven). Tijdens de hittegolf lagen de bestedingen onder het gebruikelijke niveau. Aan het einde van de hittegolf was er gemiddeld 4% minder uitgegeven dan normaal gedurende die periode. Na afloop herstelden de uitgaven zich echter snel. In de dagen na de hittegolf lagen de bestedingen zelfs boven het normale niveau, wat erop wijst dat een deel van de consumptie simpelweg uitgesteld was en later werd ingehaald. De lager dan gebruikelijke consumptie tijdens de hittegolf was vier dagen na de hittegolf al ingehaald.

De consumptiedaling zit vooral online en bij geldopnames

Gemiddeld genomen daalde de consumptie gedurende de hittegolf met 4%. Dit is het totale effect van alle online uitgaven, pinbetalingen en geldopnames bij elkaar. Het is te verwachten dat het effect per betaalmethode verschillend is. Online aankopen zijn niet afhankelijk van fysieke verplaatsingen en kunnen eenvoudig vanuit huis worden gedaan. Pinbetalingen hangen daarentegen vaak samen met fysieke winkelbezoeken, horecabezoek en recreatieactiviteiten waarvan de omvang naar verwachting sterk kan worden beïnvloed door weersomstandigheden. Geldopnames kunnen daarnaast een ander patroon laten zien, omdat deze niet direct gekoppeld zijn aan het moment van consumptie. Een uitsplitsing naar betaalmethode biedt daarom meer inzicht in de manier waarop huishoudens hun bestedingsgedrag tijdens de hittegolf hebben aangepast. Inderdaad, het effect verschilt sterk per betaalmethode. Opvallend is dat de gemiddelde daling in consumptie wordt gedreven door de online bestedingen en geldopnames, terwijl de pinbestedingen ongeveer gelijk zijn gebleven aan het gebruikelijke niveau, zie linkerfiguur hierboven.

Pinbetalingen stijgen eerst, maar dalen zodra de hitte piekt

De stabiele ontwikkeling van de pinbestedingen is op het eerste gezicht opmerkelijk. Dat de pinbestedingen gemiddeld genomen nauwelijks afweken van het gebruikelijke niveau betekent echter niet dat de hittegolf geen effect had op de pinbetalingen. Achter dit gemiddelde gaan namelijk aanzienlijke verschillen schuil tussen de verschillende fasen van de hittegolf. Wanneer we de ontwikkeling van pinbestedingen per dag bekijken, ontstaat een preciezer beeld. In de eerste dagen van de hittegolf, en tijdens code geel, werd juist meer met pin betaald dan normaal. Maar tijdens de extreem warme dagen waarop code rood van kracht was, daalden de pinbestedingen significant (zie rechterfiguur hierboven). De ontwikkeling van de pinbestedingen suggereert daarmee dat de relatie tussen temperatuur en consumptie niet lineair is. Warm zomerweer kan leiden tot extra uitgaven buitenshuis, maar zodra de hitte te extreem wordt, slaat dit positieve effect om in een rem op de bestedingen. De relatief stabiele pinbestedingen blijken het saldo van twee tegengestelde effecten.

Hitte-effect kent ook regionale verschillen

De intensiteit van de hitte drijft dus het consumptiegedrag. Deze hitte-intensiteit verschilde echter niet alleen tussen betaalmethodes en door de tijd, maar ook door het land. Hoewel in heel Nederland sprake was van uitzonderlijk warm weer, verschilden de (gevoels) temperaturen en de duur van de hitte per regio. Op 26 juni, het hoogtepunt van de hittegolf, gaf het KNMI voor grote delen van het land code rood af, terwijl in andere regio’s code oranje van kracht was. Dit vertaalt zich ook in de consumptiepatronen. In de meeste gemeenten lagen de bestedingen onder het normale niveau. Gemiddeld genomen was de afname in consumptie groter in gebieden waarvoor code rood gold dan in gemeenten met code geel of oranje. Maar zelfs binnen de code-roodgebieden waren verschillen. Opvallend is dat de daling van de bestedingen in meer stedelijke gebieden relatief beperkt bleef.

In steden zoekt men verkoeling vaker buitenshuis

Als we kijken naar de verschillende categorieën van pinbestedingen zien we waar minder, en ook juist waar meer aan werd uitgegeven. In heel het land werden meer boodschappen gedaan bij de supermarkten, terwijl pinbestedingen bij de overige winkels terugliepen. Om te snappen waardoor de daling in de meer stedelijke gebieden relatief beperkt bleef, maken we ook een uitsplitsing op basis van stedelijkheid tijdens de extreme dagen van de hittegolf. Hiervoor gebruiken we de CBS-definitie van stedelijkheid. Deze classificatie is gebaseerd op het gemiddelde aantal adressen per vierkante kilometer binnen een gemeente. Zelfs gedurende de code-roodperiode bleef de terugval in zeer sterk stedelijke gebieden beperkt. De uitgaven bij eet- en drinkgelegenheden lagen in de zeer sterk stedelijke gemeenten zelfs hoger dan normaal, terwijl deze lager waren in de rest van Nederland. Daarbij zien we in de minder stedelijke gebieden juist een sterke daling in de brandstofuitgaven, wat niet zo is voor het sterk stedelijke gebied. Deze daling in brandstofuitgaven voor de minder stedelijke gebieden wijst erop dat huishoudens daar hun mobiliteit tijdens de heetste dagen juist vaker beperkten.

Een mogelijke verklaring is dat stedelijke gebieden meer mogelijkheden bieden om verkoeling buitenshuis te zoeken, bijvoorbeeld in horecagelegenheden. Daarnaast beschikken huishoudens buiten stedelijke gebieden vaker over een tuin of andere groene buitenruimte waar verkoeling kan worden gezocht. Woningen in sterk stedelijke gebieden warmen bovendien vaak sterker op, waardoor de behoefte om buitenshuis verkoeling te zoeken groter kan zijn. Ook weten we dat het aandeel ouderen in de minder stedelijke gebieden groter is. Deze groep is over het algemeen kwetsbaarder voor extreme hitte en volgt vaker het advies om fysieke inspanning en verplaatsingen tijdens de heetste uren van de dag te beperken. Mogelijk heeft dit ertoe bijgedragen dat huishoudens in minder stedelijke gebieden tijdens de code rood-periode vaker thuisbleven en hun uitgaven terugschroefden, terwijl inwoners van sterk stedelijke gebieden juist vaker buitenshuis verkoeling zochten. Hiermee lijkt de impact van extreme hitte niet alleen af te hangen van de temperatuur zelf, maar ook verschilt per regio.

Conclusie

De resultaten laten zien dat extreme hitte niet alleen gevolgen heeft voor gezondheid en leefbaarheid, maar ook voor het economische gedrag van huishoudens. Hoewel de totale consumptiedaling van tijdelijke aard blijkt, verschuiven zowel het moment als de locatie van bestedingen. Daarmee lijkt extreme hitte vooral te leiden tot een tijdelijke verschuiving van consumptie in de tijd, in plaats van tot een structureel verlies aan bestedingen.

De impact van hitte verschilt bovendien per temperatuur en tussen regio's. In gebieden waar de hitte het meest intens was, was de daling van de consumptie doorgaans groter. Tegelijkertijd bleven de bestedingen in stedelijke gebieden relatief beter op peil, mede doordat huishoudens daar vaker buitenshuis verkoeling zoeken.